Prof. Dr. Ömer Faruk HARMAN Ve Diyalog Yorumu

Dinler Arası Diyaloğun Olanakları ve Modelleri

Prof. Dr. Ömer Faruk HARMAN
Marmara Üniversitesi
İstanbul

İnanmak insanın tabiatında var olan köklü bir özelliktir. Değerler sistemi oluşturma ve bunu bir iman kaynağına bağlanarak yapma bütün insanlar için ruhi ve içtimai bir zarurettir. Çünkü inanan ve böylece diğer canlılardan ayrılan insanın bu niteliği fıtridir. İnsanlık tarihi ve bilimsel araştırmalar dinin insanla birlikte var olduğunu, dinsiz bir toplumun ve inançsız bir insanın olamayacağını göstermektedir.

Kutsal metinlerin bize naklettiğine göre insanlığın başlangıçtaki inancı, özünü tek bir Tanrı’ya imanın oluşturduğu din idi. Bilimsel araştırmalara göre de dinin ilk ortaya çıkış şekli monoteizmdir. İnsanlık tarihi boyunca dinin, inançla ilgili özü hiç değişmemiş, sadece uygulamada toplumdan topluma, devirden devire bazı değişiklikler olmuştur. İnsanlık aynı ana-babadan gelmekle ve başlangıçta aynı değerlere sahip olmakla birlikte zaman içinde gerek yapısından kaynaklanan zaaflar gerekse tarihi seyir içinde ve değişik coğrafyalarda ortaya çıkan farklılıklar sebebiyle farklı düşünce ve yollara sapmış ve neticede yeryüzünde farklı dinler ortaya çıkmıştır. Ancak İslam anlayışına göre din tektir ve o da bütün peygamberler vasıtasıyla hatırlatılan hak dindir ve bu dinin en temel özelliği Allah’a teslimiyettir.

İslam, Allah’a teslimiyet demektir ve bu anlamda bütün ilahi dinler Allah’a teslim olma ortak temeline dayanmaktadır. Özünü Allah’ın emir ve iradesine teslimiyetin oluşturduğu ve adını da bu özelliğinden alan  İslam, Hz. Muhammed’in tebliğ ettiği dinin özel ismi olmakla birlikte, tebliğlerinin esasını Allah’ın varlık ve birliğini tanıyıp onun iradesine teslim olma ilkesinin oluşturduğu daha önceki peygamberlerin tebliğ ettikleri dinin de adıdır. Nitekim Nuh ve İbrahim’e Müslüman olmaları emredilmiş (el-Bakara 2/132; Yunus 10/72), İbrahim ve Yakup, oğullarına “Allah sizin için bu dini seçti, o halde sadece müslümanlar olarak ölünüz” tavsiyesinde bulunmuştur (el-Bakara 2/132). Kur’an’da İsrail oğullarına gönderilen peygamberler Allah’a teslim olmuş kişiler olarak takdim edilmektedir. Dolayısıyla vahiy geleneğinde bütün peygamberlerin getirdiği dinin özünü İslam yani Allah’a teslimiyet kavramı oluşturmaktadır. Bu açıdan bakıldığında Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam arasında fark yoktur çünkü hepsi de bir olan Allah’a  iman ve teslim olmayı esas almaktadırlar. İbrahimi dinler diye de adlandırılan bu dinlerde ilk insan Hz. Adem’den bu yana hep Tanrı’nın birliği vurgulanmıştır.

Yahudiliğin özünü oluşturan On Emir, Hristiyanlık ve İslam’da da vardır ve Yahudilere has olan Cumartesi yasakları hariç olmak üzere bu emirler, bütün ilahi dinlerde müşterektir. On Emrin ilk yarısı insanın Tanrı’ya karşı olan görevlerini belirlerken ikinci yarısı da kişinin diğer insanlara karşı konumunu ve ödevlerini belirlemektedir. On Emrin ilk yarısında insanın Tanrı’ya karşı ödevleri belirtilirken ilk önce Tanrı’nın birliği üzerinde durulmaktadır. “Seni Mısır’dan esirlik evinden çıkaran Allah’ın Yahova benim. Karşımda başka ilahların olmayacaktır” (Çıkış 20/2-3). Hz. İsa’ya, “Şeriatte büyük emir hangisidir ? diye sorulduğunda o, “Allah’ın Rabbi bütün yüreğinle, bütün canınla, bütün fikrinle seveceksin. Büyük ve birinci emir budur” der (Matta 22/36-38) ki bu sözler Yahudilerin meşhur “Şema Yisrael” duasından alınmadır.

 On emrin ikinci yarısı “öldürmeyeceksin, çalmayacaksın, yalan söylemeyeceksin, komşunun malına, ırzına göz dikmeyeceksin…” gibi evrensel ahlak ilkelerini içermektedir ki bu ilkeler bütün dinlerde müşterektir. Hiçbir din “öldüreceksin, çalacaksın, yalan söyleyeceksin, yalan yere şahitlik yapacaksın, komşunun malına-mülküne, ırzına göz dikeceksin” diye emretmemektedir.  Hz. İsa’ya, ikinci emir nedir diye sorulduğunda “Komşunu kendin gibi seveceksin. Bütün şeriat ve peygamberler bu iki emre bağlıdır” diye cevap vermektedir (Matta 22/39-40).

Aynı şey İslam’da ve onun kutsal kitabı Kur’an’da da söz konusudur. İslam’ın üzerinde en çok durduğu konu Allah’ın birliği, ona hiçbir şeyin ortak koşulmaması gerektiğidir. İslam’ın ilk ve en önemli mücadelesi putperest ve müşriklerle olmuştur. Kur’an, başlangıçtan beri var olan tek Tanrı inancındaki sapmaları, değişiklikleri düzeltmek ve asli şeklini yeniden ortaya koymak  iddiasındadır. Kur’an’da “ Allah birdir, hiç kimseye muhtaç değildir, her şey ona Muhtaçtır, o doğurmamış ve doğmamıştır. Onun hiçbir dengi yoktur” denilmektedir (İhlas 112/1-4). Diğer taraftan başkalarına karşı iyi davranmak, yardımseverlik, iyilik etmek gibi kurallar ve evrensel ahlak ilkeleri İslam’ın da savunduğu ortak değerlerdir. Hz. Muhammed’in veda haccında ifade ettiği veda hutbesinin günümüz insan hakları evrensel beyannamelerinden pek farkı yoktur.

O halde dinlerin özü birdir ve bütün dinler aynı şeyi yani insanın mutluluğunu hedeflemektedir. Ancak bu ortak değerler zaman içinde farklılaşmış ve çeşitli sebeplerle değişik unsurlar işin içine karışarak dinlerdeki bu asli safiyeti bir ölçüde değiştirmiş neticede de ortaya farklı ve birbirine düşman gibi gösterilen inançlar çıkmıştır. Sayın Diyanet İşleri Başkanı bir konuşmasında inancımızın ve dinimizin tarihin, kültürün ve coğrafyanın kirlerinden arındırılması gerektiğini vurgulamışlardır ki bu çok önemli bir tesbittir. Hz. İbrahim’in söylediği ile Hz. Musa’nın ve Hz. İsa’nın söylediği arasında bir zıtlık, bir çelişki olabilir mi? Yani bunlardan biri diğeri aleyhine veya onu söylediğinin tersine bir şeyi öğütleyebilir mi? Bu mümkün değildir çünkü onların hepsi de aynı kaynaktan almaktadırlar. Tanrı’nın birliği, ahiret inancı ve evrensel ahlak ilkeleri konusunda müşterektirler. Aynı kurallar Hz. İbrahim’de, Hz. Musa’da,Hz. İsa’da ve Hz. Muhammed’de ortaktır.

Bağdat Nesturi Katolikosu Thimoteos’a Halife Mehdi, Hz. Muhammed hakkında ne düşündüğünü sorduğunda onun cevabı şöyledir: “Yahudi ve Hristiyan kutsal kitabında adı geçen, kıssaları anlatılan peygamberler gibi putlar ve putperestlerle mücadele etmiştir. Bir olan Allah’a çağırmıştır”.

Tevrat’a göre hakiki peygamberin temel kriteri bir olan Allah’a davettir. Hz. Musa putperestliğe meyleden İsrail oğullarını sık sık uyarmıyor mu? Hz. İsa aynı şeyi söylemiyor mu?

Peki o zaman Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar arasındaki farklılaşmanın, ayrışmanın ve düşmanlığın, kan dökmenin sebebi nedir? Yahudi kutsal kitabı Mişna’da “Kim haksız yere bir insan öldürürse bütün insanlığı öldürmüş gibi günaha girer” denilmektedir. Aynı hadise Kur’an’da da yer almaktadır. O zaman bugün Filistin’de hem Filistinliler hem de İsrailliler tarafında haksız yere kanı dökülen insanlar yok mu? Onların vebalini kim üstlenecek?

Bugün dünyanın dört bir tarafında kan ve gözyaşı var. Halbuki iki milyara yakın Hristiyan’ın  benimsediği, inandığı  Hz. İsa, “Sen komşunu sevecek ve düşmanından nefret edeceksin denildiğini işittiniz. Fakat ben size derim:Düşmanlarınızı sevin ve size eza edenler için dua edin ki siz göklerde olan Babanızın oğulları  olasınız” demektedir (Matta 5/43-45).

İncil’in hiçbir yerinde kan dökünüz emri yoktur. Hatta Hz. İsa, mabede takdime arz etmek üzere gittiğinde eğer bir kardeşinin kalbini kırdığın hatırına gelirse önce onun gönlünü al takdimeni daha sonra arz et demektedir. Tevrat’taki “Öldürmeyeceksin!” emrini böylece çok daha ilerilere götürüyor. Ama hala kan dökülüyor.

Bizanslı teologlar ve Latin Batı Hristiyanlığı bütün ortaçağ boyunca İslam peygamberi ile alakalı çok ağır hakaret ve iftiralarda bulunuyorlar. Bir başkasını değerlendirirken kendi sübjektif yargılarımızı, ön kabullerimizi peşin hükümlerimizi devreye sokup da yanlış kanaatlerle insanlara haksızlık edeceğimize gerçeği öğrenmeye çalışsak daha iyi olmaz mı? Hem kendimizi olduğumuz gibi ortaya koysak hem de karşı tarafı kendi anlatışıyla tanımaya çalışsak daha iyi olmaz mı? Diyaloğun amacı da zaten bu değil mi?

Diyalog 1962-1965 İkinci Vatikan Konsiliyle başlamış değildir. Katolik Kilisesi Konsil kararlarıyla diyalog faaliyetini gerçi resmen başlattı yani Hristiyanlık dışı dinlerle ilgili ilk defa müsbet sayılabilecek birtakım değer hükümleri koydu ama diyalog faaliyetini başlatmak için uzun bir süre 1973’lere kadar bekledi. Müslümanlarla diyalog faaliyetine girecek Hristiyan din adamlarının İslam’la ilgili bilgilenmelerini sağladı veya buna çalıştı ancak Hristiyanların İslam dünyasıyla ilgili kökü çok eskilere dayanan pek çok yanlışları var. Ben burada bunun tarihini vermek istemiyorum fakat İslam devletinde yaşayan Yuhanna ed-Dımeşki’den tutun İslam devletiyle savaşan Bizanslı teologlara  ve ortaçağ Latin batı Hristiyanlığına kadar bütün bir Hristiyan dünyası İslam’la ilgili hep çarpıtılmış bir imaja sahiptir. Bugün ben siz sayın Alman dostlarımıza, Almanya’da bugün İslam imajı nasıldır? İslam deyince akla önce ne gelir diye sorsam acaba cevap ne olur? Batı’daki İslam imajı o kadar çarpıtıldı ki Montgomery Watt çeşitli eserlerinde bunu belirtmektedir. Halbuki durum ortada. Siyasi düşmanlıklar, ekonomik menfaatler, çıkar çatışmaları bir tarafa bırakılarak gerçek olduğu gibi kabul edilse günümüz dünyası daha barış dolu olmaz mı? Sayın Bekir Karlığa’nın tasnifiyle bilme, tanıma, anlama ve kabul etme hususlarını sübjektif değil objektif kriterlere göre yapsak daha iyi bir dünyaya adım atamaz mıyız?

Almanya’da 2,5 milyon Türk yaşamaktadır. Diyalog ve karşılıklı ilişkileri geliştirmek için bundan daha güzel bir fırsat olabilir mi? Kendi insanımıza hem kendi inancımızı hem de karşı tarafın inancını doğru olarak öğretmek birbirimizi daha iyi anlamamızı ve barış dolu bir dünya kurmamızı sağlayacaktır; çünkü dinlerin amacı savaş çıkarmak, düşmanlıkları, kötülükleri, kin ve iftiraları artırmak, çoğaltmak, tahrik etmek değil, barışı temin etmektir.

Ben iki alıntıyla konuşmamı bitirmek istiyorum. “…Her birinize bir şeriat ve bir yol verdik. Allah dileseydi sizleri bir tek ümmet yapardı fakat size verdiği yol ve şeriatlerde sizi denemek için böyle yaptı.Öyleyse iyi işlerde birbirinizle yarışın” (el-Maide 5/48). Demek ki farklılığımız birbirimizle kavga etmek için değil iyiliklerde yarışmamız, farklılığımızı çatışmaya değil zenginliğe dönüştürmek içindir.

“Dileyin size verilecektir, arayın bulacaksınız, kapıyı çalın size açılacaktır. Çünkü her dileyen alır,arayan bulur ve kapıyı çalana açılır”(Matta 7/7-8). O halde kapıyı çalalım da barış ve huzur dünyası açılsın.

“Kullarım sana beni sorduğunda onlara söyle ben çok yakınım.Bana dua ettiği vakit dua edenin dileğine karşılık veririm. O halde kullarım da benim davetime uysunlar ve bana inansınlar ki doğru yolu bulalar“ (el-Bakara 2/186). 

Dinler arası diyalog dünya barışı için şarttır. Çünkü Hans Küng’ün de ifade ettiği gibi dünya barışı dinler arası barışa bağlıdır ve dinler arası barış da ancak diyalog sayesinde mümkündür. Hakiki ve verimli bir Hristiyan-Müslüman diyaloğu dünya barışının tesisine yönelik önemli bir katkı olabilir. Çünkü diyalog şiddet ve zorlama metotlarına karşın akıllı ve uygar bir şekilde çatışmaları çözümleme yoludur.